Δευτέρα, 12 Ιανουαρίου 2009

Η νήσος Άνδρος μέσα από τον Πίνακα Λέξεων των ποιημάτων του Ανδρέα Εμπειρίκου




Εισήγηση στη Γ' Συνάντηση για τη Μνήμη του Ανδρέα Εμπειρίκου που πραγματοποιήθηκε στη Χώρα της Άνδρου στις 17-18 Ιουλίου 2004. Δημοσιευμένη στα Πρακτικά της Συνάντησης "Ο Ανδρέας Εμπειρίκος και η Άνδρος. Οι ιστορικές και κοινωνικές ρίζες", Εταιρεία Ανδρίων Επιστημόνων, Αθήνα 2006. Για τη σύνταξη της εισήγησης έγινε χρήση της ανέκδοτης μεταπτυχιακής εργασίας «Πίνακας Λέξεων των ποιημάτων του Ανδρέα Εμπειρίκου», Όλγα Ντέλλα, Φλώρινα 2004, που κατατέθηκε στο Τμήμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του Π.Τ.Δ.Ε.Φ., στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας με επόπτη τον Μίμη Σουλιώτη


Άνδρος, 17 Ιουλίου 2004
Όλγα Ντέλλα


Ίσως δεν υπάρχει Έλληνας ποιητής τόσο οικουμενικός και τόσο παγκόσμιος όσο ο Ανδρέας Εμπειρίκος. Τόσο καθολικός στη σκέψη και το όραμα. Στα ποιήματα του κατορθώνει να συνενώσει όλο το γνωστό υφηλιακό κόσμο, από τις πολιτείες της Νότιας Αμερικής, τη Βολιβία, το Περού, το Μέχικο και την Μπραζίλ, ως την Κένυα, την Ουγκάντα, τη Ζουλουλάνδη και τη Σιβηρία, την Ιαπωνία, τις Ινδίες και την Κίνα, τη Ρωσία, το Κρεμλίνο, το Αρμπάτ, τις κοσμοπόλεις της Ευρώπης, την Ινγκλιτέρα και το Μπάνινχαμ, τα Ηλύσια Πεδία και το Κανάλε Γκράντε, τη Μονμάρτη, τη Λόντρα και το Βερολίνο, την Place Pigalle, το Εδιμβούργον και τη Γιάσναγια Πολιάνα, τη Γρενάδα, τη Βενετιά και το Στάλινγκραδ, τα Εκβάτανα, τη Γαλιλαία, τα Σούσα και την Αλεξάνδρεια, τα Ιμαλάια, το Αραράτ, το Γκραν Κάνυον και τον Γολγοθά, το Πεκίνο, την Αγκεντάμπια, την Ιεριχώ και τη Σάντα Φε ντε Μπογκοτά, το Chicago, το San Francisco, τη Βαβυλώνα και την Τροία, τη Μαύρη Θάλασσα, τον Εύξεινο, τον Ατλαντικό και τις λίμνες τις Φινλανδικές, το Βόλγα, τον Ιορδάνη, τον Ζαμβέζη, τον Μιζούρι, τον Νιαγάρα, τον Γουαδαλκιβίρ, τον Ευφράτη, τον Μόσχοβα, τον Σηκουάνα, τον Τσόρναγια, τον Γενισέι, τον ποταμό Αμούρ. Η εκδρομή αυτή δεν έχει τέλος.
Ίσως όμως και να μην υπάρχει Έλληνας ποιητής συγχρόνως τόσο ταυτισμένος με τον εγχώριο τόπο και ιδιαίτερα με τη γενέτειρα του, όσο ο Ανδρέας Εμπειρίκος. Ο δρόμος αυτός αν και περνά από παντού, περνά κυρίως μέσα από το Ελληνικό Αρχιπέλαγος, την Αττική και την Αλαμάνα, τη Γλυφάδα, τους Δελφούς και το Δήλεσι, τη Δωδώνη, τη Λευκάδα, τη Θήβα και την Καλαμάτα, την Πρέβεζα, το Πικέρμι, τα Σάλωνα, την οδό των Φιλελλήνων, το Μαραθώνα και την Νταού Πεντέλη, την Αχερουσία, τον Αμβρακικό, τη Σκάλα του Ωρωπού, τον Αχέροντα, τον Κορινθιακό και το Σαρωνικό, την Ερμούπολη, τον Κάβο Μαλιά και κυρίως, τη Χώρα, το Γαύρειο, το Κυπρί, τα Λάμυρα, τις Στραπουργιές, τη Φάσα, το Μακροτάνταλον, την Κουβάρα, το Πέταλο, την Άνδρο, την Άνδρο, την Άνδρο…
Το τοπίο του Ανδρέα Εμπειρίκου όσο κινείται, άλλο τόσο είναι και ασάλευτο, μόνιμα νοσταλγικό στο παρελθόν και σε ό,τι αποτελούσε εικόνα της παιδικής του ηλικίας. Φαίνεται σαν όλοι οι άλλοι τόποι να αποτελούν πρόφαση για το ταξίδι, πρόφαση για την περιπλάνηση και όλοι κάποια στιγμή, αργά και σταθερά, παίρνουν τη γνωστή μορφή του ανδριώτικου τοπίου. Η Άνδρος προϋπάρχει μέσα του, πάντα, και παίζει το ρόλο του φόντου, του συνεκτικού τόπου, του αγαπημένου τόπου. Ο ποιητής επιστρέφει συνεχώς σε αυτόν τον αγαπημένο τόπο της παιδικής του ηλικίας. Ο δρόμος δεν έχει τέρμα παρά στην Άνδρο. Άσχετα αν από παντού περνά. Ο δρόμος δεν έχει τέρμα παρά στην κορυφαία των Κυκλάδων, στη χώρα του Παραδείσου για τον ποιητή, στην εδεμική Άνδρο.
Βοηθός στην προσπάθεια να αναδειχτεί η μόνιμη παρουσία της νήσου Άνδρου στο ποιητικό έργο του Ανδρέα Εμπειρίκου, είτε ως το μόνιμο φόντο της ποίησης του, είτε ως τόπος εν ενεργεία, υπήρξε ο Πίνακας Λέξεων των ποιημάτων του, η αποδελτίωση δηλ. όλων των λέξεων του ποιητή με τρόπο αλφαβητικό, με ελάχιστες εξαιρέσεις, που αφορούν σε άρθρα, συνδέσμους, αντωνυμίες, κ.ο.κ. Μαζί με τον Πίνακα Λέξεων έγινε χρήση και του Πίνακα Συχνότητας των λέξεων που καταχωρίστηκαν σε αυτόν.
Περιδιαβαίνοντας κανείς στις πέντε ποιητικές συλλογές του ποιητή, την Υψικάμινο, την Ενδοχώρα, την Αι Γενεαί Πάσαι, την Οκτάνα και το ποίημα Ες Ες Ες Ερ Ρωσσία, βλέπει ότι η λέξη Άνδρος αναφέρεται έξι φορές (6), πέντε στη συλλογή Αι Γενεαί Πάσαι και μία στο Ες Ες Ες Ερ Ρωσσία. Από τις έξι αυτές αναφορές, οι δύο, που βρίσκονται στην Αι Γενεαί Πάσαι, αποτελούν τίτλο, είναι τα ποιήματα Άνδρος και Άνδρος-Υδρούσα.
Υπάρχει όμως και ακόμη μια αναφορά της λέξης Άνδρος, μια αναφορά κρυφή, που αποτελεί τίτλο και βρίσκεται πάλι στην Αι Γενεαί Πάσαι: είναι το ποίημα Άφιξις, που ο πλήρης τίτλος του είναι Άνδρος ή άφιξις.
Οι τρεις υπόλοιπες λεκτικές αναφορές της Άνδρου βρίσκονται όλες στο ποίημα Άνδρος-Υδρούσα, όπου ο Εμπειρίκος ομολογεί:
Δεν είναι ανάγκη πλέον να κρυφθώ
Είμαι στην Άνδρο
Με φέραν εδώ τα βήματα μου
Επάνω από το πέλαγος με τα λευκά πουλιά
Που έχουν σαΐτες τα πτερά των
Και κάνιστρα στα ράμφη τους γιομάτα αφρό
Και στο τέλος του ίδιου ποιήματος αναφωνεί ο ποιητής:
«Όχι λαστέξ, όχι κορσέδες!
Όχι Πειραϊκή-Πατραϊκή!
Όχι αμάλγαμα σκορπιών
Μα εύανδρος Άνδρος (νέανδροι και νύμφες)
Εύανδρος Άνδρος στον αιώνα!»
Σε σχέση με αυτά τα ποιήματα των Προσθηκών που προστίθενται στη συλλογή Αι γενεαί πάσαι, μπορεί να σχολιαστεί ότι στα δύο πρώτα, δηλ. στο Άφιξις και το Άνδρος έχουμε και χωροχρόνο γραφής, που τα συνδέει, μάλιστα, μεταξύ τους, καθώς το Άφιξις είναι γραμμένο μια μέρα αργότερα από το Άνδρος, σύμφωνα με την υπόμνηση του ποιητή, δηλ:
Κόρθι, 19-5-1955
και το Άνδρος
Κόρθι, 18-5-1955
Πρέπει στο σημείο αυτό να υπογραμμιστεί ότι, από τις πέντε ποιητικές συλλογές του Εμπειρίκου, έχουμε 18 ενδείξεις γραφής ποιήματος, δηλ. δήλωση χωροχρόνου, στην Οκτάνα, και 5 στην Αι Γενεαί Πάσαι. Από όλες αυτές μόνο οι προηγούμενες σχετίζονται με την Άνδρο. Όλες οι άλλες είτε δηλώνουν ως τόπο γραφής τη Γλυφάδα και την Αθήνα, είτε δεν δηλώνεται ο τόπος.
Η τελευταία αναφορά της λέξης Άνδρος βρίσκεται, όπως προειπώθηκε, στο Ες Ες Ες Ερ Ρωσσία, όπου ο ποιητής αυτοβιογραφικά μιλώντας και θέλοντας να τοποθετηθεί στο χώρο και στο χρόνο της ζωή του, ορίζει περίπου όλο το συλλογισμό που θα επιχειρηθεί να τεκμηριωθεί στη συνέχεια, με ποιο τρόπο δηλ. η Άνδρος υπήρξε ο τόπος της Εδέμ του Εμπειρίκου. Μας γνωστοποιεί λοιπόν ο ίδιος:
Δύο Εδέμ εγνώρισα στον βίον μου
Άνδρος λέγεται η μια

Και σε μικρότερη γραμματοσειρά, έχουμε τα εξής συνοδευτικά για την Άνδρο από τον ποιητή:
Η κορυφαία των Κυκλάδων
Με το σουραύλι του Πανός και με την Τραμουντάνα
(Λάμυρα, Στραπουργιές, Κυπρί)
έπος λαμπρό θαλάσσιο του Ελληνικού Αρχιπελάγους
και συνεχίζει ο Εμπειρίκος, ξαναγυρνώντας στην προϋπάρχουσα γραμματοσειρά:
Ρωσσία λέγεται η άλλη
Με τον Χριστό να ευλογεί
Σαν Άδωνις χρυσός πάνω στα εικονοστάσια
Σε όλες τις ποιητικές συλλογές του Εμπειρίκου υπάρχουν 17 τοπωνύμια, που αφορούν στον ελλαδικό χώρο και που είναι είτε νησιά είτε λιμάνια νησιών είτε τοποθεσίες σε νησιά. Από αυτά, τα 11 ανήκουν στην Άνδρο. Πέρα από τις αναφορές, που προαναφέρθηκαν και που αφορούσαν στη λέξη Άνδρος, μπορούν να απομονωθούν και οι τόποι εκείνοι που είναι τοπωνύμια της Άνδρου. Πρόκειται για το λιμάνι της Άνδρου, το Γαύρειον, για το Κυπρί, τα Λάμυρα, τις Στραπουργιές, τη Φάσα και τη Χώρα. Όλα αυτά τα τοπωνύμια αναφέρονται στη συλλογή Αι Γενεαί Πάσαι, στην Οκτάνα και στο Ες Ες Ες Ερ Ρωσσία.
Οι τέσσερις αναφορές για τη λέξη Γαύρειον βρίσκονται στο ομώνυμο ποίημα:
Γαύρειον
Ίππε της θάλασσας
Ω Γαύρειον που με θωρείς
Σαν αδελφό από τον ίδιο πατέρα
Γαύρειον Γαύρειον πώλε που σκιρτάς
Επάνω απ΄ τ΄ αφρισμένο κύμα
Τα άσπρα σου σπίτια ω ζάρια που σκορπώ
Τρίτων εγώ με κυματίζοντα τα γένεια
Τα Λάμυρα, οι Στραπουργιές και το Κυπρί ήδη προαναφέρθηκαν. Βρίσκονται μια φορά σε όλο το ποιητικό έργο του Εμπειρίκου στο ποίημα Ες Ες Ες Ερ Ρωσσία, και ενδεχομένως η τριάδα αυτή επιλέγεται από τον ποιητή, γιατί εξυπηρετεί ρυθμικά το ποίημα, κατ΄ αντιστοιχία προς το Άρμαλα Πόρανα Βέλμα της Ενδοχώρας:
(Λάμυρα, Στραπουργιές, Κυπρί)
Η Χώρα της Άνδρου αναφέρεται δύο φορές, στο ποίημα Άνδρος-Υδρούσα:
Τότε ο οίστρος μιας γενιάς ολόκληρης
Σαν πάνθηρας σε καιομένη λόχμη
Και επάνω από τη θάλασσα και επάνω από την Χώρα
Έλαμψε το πτερωτό πουλάρι καθώς εξεπετάχθη
Σαν μια μυριόστομη κραυγή.

Ήταν χαρούμενη κραυγή
Ο κουρνιαχτός κατέπεσε
Από τους βράχους έσταζε το άγριο μέλι
Και τ΄ άλμπουρα των καραβιών εγίναν κυπαρίσσια.

Μία στιγμή εκοίταξε ο Πήγασος την Χώρα
Και ξαφνικά
Στα στόματα των αγοριών, των νεανίδων
Άνθησαν γέλια γάργαρα κ΄ έλαμψαν ρουμπίνια […]
Η Φάσα αναφέρεται μία φορά στην Οκτάνα, στο ποίημα Πολλές φορές την νύκτα, με αφορμή το φάρο που υπάρχει εκεί. Μαζί της συμπορεύονται σε μια, εκπληκτικής ομορφιάς, παρομοίωση οι φάροι του Κάβο-Μαλιά και του Φινιστέρου:
Ήχοι σαν λάμψεις δυνατές φάρων πρώτης ισχύος, όπως των φάρων του Καβο-Μαλιά, της Φάσας ή του Φινιστέρου, όταν με δέσμες φωτεινές τους μαύρους ορίζοντες σαρώνουν και τους τραβερσωμένους ναυτικούς, τους πίσω απ΄ τα τιμόνια των δεμένους, μέσα στην θύελλα οδηγούν και από μακρυά τους εμψυχώνουν.
Πέρα από αυτές τις αναφορές σε οικισμούς της Άνδρου, έχουμε και τρεις αναφορές σε όρη και κορυφές της νήσου. Πρόκειται για το Μακροτάνταλον, την Κουβάρα και το Πέταλο.
Το Μακροτάνταλον απαντά μία φορά στο ποίημα Ο Δρόμος, στην Οκτάνα, σε μια χαρακτηριστική στιγμή γεωγραφικού συγκρητισμού:
Και ο δρόμος εξακολουθεί, με ανάλογα στοιχεία και από παντού πάντα περνά (Γκραν Κάνυον, Μακροτάνταλον, Ακροκεραύνια, Άνδεις) από τις όχθες του Γουαδαλκιβίρ που όλη την Κόρδοβα ποτίζει, από τις όχθες του Αμούρ και από τις όχθες του Ζαμβέζη, ο δρόμος από παντού περνά, σκληρός, σκληρότατος παντού […].
Η Κουβάρα, μία από τις τέσσερις οροσειρές της νήσου Άνδρου αναφέρεται μία φορά στο ποίημα Άνδρος-Υδρούσα:
Μένουν ασάλευτες στον ήλιο οι φρεγάδες
Σαν να προσμένουν τους σαρακηνούς
Από τα σύκα έσταζε παχύρρευστο το γάλα
Σμήνη πουλιών μαδούσαν τις σκιές των
Και ακόμη εψήλωνε ογκουμένη η Κουβάρα
Σαν πυραμίς χτισμένη από σχιστόλιθο
Στητή διαφέντευε τα περιβόλια
Με τους βαρείς καρπούς και τα κοφίνια
Και παρακάτω ασπρίζανε τα σπίτια
Με ράφια γεμάτα χαϊμαλιά κ ΄ερυθρωπά μπακίρια […].
Και το Πέταλο, η ψηλότερη κορυφή του νησιού, αναφέρεται πάλι μία φορά στο ποίημα Άνδρος-Υδρούσα:
Τότε υψώθηκε το Πέταλο ακόμη πιο ψηλά
Και ενώ εκοίταζαν όλοι το στερέωμα
Άνοιξα εγώ το στόμα μου και είπα:

«Ω κορυφή!
Εδώ οι προφήται σήκωσαν λαούς από τα σπίτια
Βάλαν φωτιά στα κτήματα
Βάλαν φωτιά στα πρόβατα
Σάλπισαν σύναξι και λάλησαν και είπαν:
Ποτέ ας μη βγη από τη φυλακή η νύχτα
Ποτέ να μη στερέψουν οι πηγές
Μέρα παντού και πάντοτε να λάμπη
Να σβήσουν όλα τα καμίνια
Ναρθούν των νέων εποχών μαντατοφόρες
Με πορφυρά στα πόδια των σανδάλια
Με κομπολόγια ανάμεσα στα στήθη
Με ρώγες όρθιες σκληρές σαν κεχριμπάρι
Με ωραίο αίμα κόκκινο σε κάθε θερμή καρδιά
Με συντριβάνια που από βαθειά να ξεπηδούνε
Καθώς διάτορες κραυγές ανδρών που εκσπερματίζουν».
Αυτό που θα διαπιστωθεί στη συνέχεια είναι ότι η νήσος Άνδρος εμπεριέχεται στο λογισμό του ποιητή, είτε αυτός μας οδηγεί άμεσα σε αυτήν, ονοματίζοντας την, είτε επιλέγει να αποσιωπήσει την άμεση παρουσία της, δηλώνοντας έμμεσα τη διαρκή εμφάνιση της μέσα στο ποιητικό του έργο.
Θα πρέπει στο σημείο αυτό να υπογραμμιστεί ότι η Άνδρος, ως λεκτική αναφορά με τα τοπωνύμια της απουσιάζει από τις δύο πρώτες -ορθόδοξα υπερρεαλιστικές- συλλογές του ποιητή. Απουσιάζει φυσικά εν ενεργεία, γιατί εν δυνάμει, τον ακολουθεί κατά πόδας και αναγνωρίζεται σε χίλιους δυο τόπους της ποίησης του. Αναγνωρίζεται εκεί όπου κάποιος ενδεχομένως θα έβλεπε αποκυήματα της φαντασίας του ποιητή. Για τον Εμπειρίκο, για έναν μεγάλο ποιητή, τίποτα δεν είναι αποκύημα της γραπτής ενασχόλησης του σε ένα κλειστό γραφείο. Ούτε τα υπερωκεάνια, ούτε τα γιωτ, ούτε πολύ περισσότερο τα περιβόλια με τις λεμονιές και τα μαγγανοπήγαδα, που μόνιμα συντροφεύουν το ποιητικό του τοπίο, και το καθορίζουν, καθώς μέσω αυτών ενεργοποιείται ο πολύτιμος μηχανισμός της μνήμης, η συνεχής επιστροφή του ποιητή στο παρελθόν, όχι με τρόπο γραφικό και γι΄ αυτό αποδυναμωτικό, αλλά με μια στάση οδύνης απέναντι σε ό,τι συνιστούσε την παιδική του ηλικία και σε ό,τι πλέον συνιστά τον παρελθόντα χρόνο.
Η Άνδρος λοιπόν όχι ως τόπος στον οποίο άμεσα αναφέρεται ο ποιητής, αλλά κυρίως ως τόπος που προϋπάρχει μέσα του, εν δυνάμει, αποκαλύπτεται σταδιακά μέσα από τοπία που παραπέμπουν έμμεσα στη γενέτειρα νήσο. Περιβόλια με λεμονιές, φάροι και λιμενοφύλακες, κρήνες και νεροσυρμές, η θάλασσα παντού και πάντα, είναι ορισμένα από τα τοπία που τη συνθέτουν.
Ξεκινώντας από τη λέξη που κυρίως προσδιορίζει την Άνδρο, δηλ. τη λέξη νησί, διαπιστώνεται ότι αυτή αναφέρεται 8 φορές και η λέξη νήσος 10. Συνολικά δηλ. εμφανίζεται 18 φορές στις πέντε ποιητικές συλλογές.
Όπως είναι γνωστό και διαπιστώνεται και μέσα από τον Πίνακα Λέξεων, η θάλασσα κατέχει κυρίαρχη θέση στην ποιητική του Ανδρέα Εμπειρίκου, η θάλασσα, ο πόντος, ο ωκεανός, αλλά και οι άνθρωποι της θάλασσας, οι θαλάσσιοι τόποι και κυρίως τα καράβια, το μέσο που πραγματοποιεί το ταξίδι, τη φυγή. Η θάλασσα απαντά 61 φορές στις πέντε ποιητικές συλλογές του Εμπειρίκου. Τέσσερις φορές στην Υψικάμινο, 18 στην Ενδοχώρα, 16 στην Οκτάνα και 23 στη συλλογή Αι γενεαί πάσαι. Μαζί με τη δική της παρουσία διάχυτη είναι και η ύπαρξη τόπων θαλάσσιων, που την ορίζουν και την περικλείουν: πέλαγος, πόντος, ωκεανός, λιμάνι, αγκυροβόλιον, ακρογιάλι, αμμουδιά, αιγιαλός, παραλία, αποβάθρα, προκυμαία, λιμενοβραχίων, ακρωτήρι, κάβος, χερσόνησος, πορθμός, διώρυγα, βυθός, πυθμένας, συμπληγάδες, και άλλες, ων ουκ έστι αριθμός. Μόνο τα σχετικά με τη θάλασσα ρήματα είναι 20, χωρίς φυσικά να συνυπολογίζεται η συχνότητα τους: σαλπάρω, αρμενίζω, πλέχω, προσορμίζομαι, αποβιβάζομαι, ποντίζω, βυθίζομαι, αναδύομαι, πνίγομαι, επιπλέω, παφλάζω, που συνοδεύονται με πλήθος σχετικών επιθέτων, επιρρημάτων και ουσιαστικών.
Στον Εμπειρίκο σχεδόν τα πάντα είναι θάλασσα, σχεδόν, γιατί τα υπόλοιπα είναι οτιδήποτε αφορά στο υγρό στοιχείο. Αρκεί να σημειωθεί ότι στις πέντε ποιητικές του συλλογές πλέουν 34 είδη πλεούμενων, ατμόπλοια και υπερωκεάνια, γιωτ και φρεγάδες, σχεδίες, δίκροτα, κορβέτες και καΐκια, ανεμότρατες και βαπόρια, πλοία της καραντίνας και θωρηκτά, ακταιωροί, γονδόλες και σκούνες, τρεχαντήρια και κέρκουροι, μπάρκο- μπέστια και ιστιοφόρα, ολκάδες και μπρατσέρες, αλλά και ένα μεγάλο πλήθος εξαρτημάτων ενός πλοίου, πρωτόγνωρο για την ελληνική ποίηση, που μόνο με του Νίκου Καββαδία μπορεί να συγκριθεί: ιστία και μούδες, άλμπουρα και ξάρτια, φλόκοι και στόκολα, μπαρούμες, μακαράδες, πυξίδες και καρένες. Τα 22 θαλασσινά πρόσωπα που παρελαύνουν στα ποιήματα του δεν είναι ούτε τυχαία ούτε μικρότερης σημασίας: ναυτικοί και θαλασσινοί, γοργόνες και σειρήνες, αλιείς και ψαράδες, καϊξήδες, καραβοκύρηδες, καπετάνιοι και γονδολιέρηδες, λαμνοκόποι, κωπηλάτες, βαρκάρηδες και ποντοπόροι, δύτες, σκαφανδροφόροι, κολυμβητές και λουόμενοι, βουτηχτάδες, ναυαγοί και φαροφύλακες.
Οι άνεμοι και οι αέρηδες έχουν εξίσου σημαντική παρουσία στα ποιήματα του Ανδρέα Εμπειρίκου. Συγκεκριμένα, η λέξη αέρας απαντά και στις πέντε ποιητικές συλλογές 24 φορές, η λέξη άνεμος 31 και οι λέξεις αγέρι και αήρ από 1 φορά. Συνολικά δηλ. έχουμε 56 σχετικές αναφορές. Αν προσθέσουμε και τη επίσης αξιόλογη παρουσία των θαλάσσιων ανέμων, του απηλιώτη, του γαρμπή, του μελτεμιού, του ζέφυρου, της Τραμουντάνας, του βοριά, του μαϊστράλι, καταλαβαίνουμε ότι το ποσοστό μεγαλώνει.
Όλες αυτές οι αναφορές και η συχνότητα στην οποία απαντούν είναι τόσο πυκνή, για να την αγνοήσουμε ή να θεωρήσουμε ότι δεν πηγάζει και δεν σχετίζεται με βιώματα του ποιητή στη νήσο Άνδρο.
Όμως, η Άνδρος δεν είναι μόνο θάλασσα, είναι και πηγές, κυρίως πηγές, που χαρακτηρίζουν το, κατά τα άλλα, δύσβατο τοπίο της. Στα ποιήματα του Εμπειρίκου οι σχετικές λέξεις απαντούν σε αφθονία και κυρίως, σε μεγάλη ποικιλία: πηγές και βρύσες, κρήνες και κρουνοί, νερομάνες και νεροσυρμές, φουντάνες και πίδακες, μαγγανοπήγαδα και πηγάδια, φρέατα και σιντριβάνια, όλα μοιάζουν να ορίζονται από το υγρό στοιχείο και μόνο από αυτό. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι στις πέντε ποιητικές συλλογές του ποιητή η λέξη νερό απαντά 35 φορές, η πηγή και ο πίδακας 16 φορές, το συ[ι]ντριβάνι 9 φορές, ο κρουνός 6 φορές, η βρύση 4 φορές, η νεροσυρμή 3 φορές, το πηγάδι 2 φορές, το μαγγανοπήγαδο, η φουντάνα, η κρήνη, η νερομάνα και το φρέαρ από 1 φορά.
Ωστόσο, το φράγμα, η στέρνα και ό,τι συνιστά το τέλμα, το αδιέξοδο, την παύση της ροής και την ακινησία, την ανομβρία και την έλλειψη νερού, υπάρχει έντονα -μόνιμα και σταθερά- στο έργο του ποιητή, όσο περίπου μόνιμο και σταθερό είναι το υγρό τοπίο που συνιστά την κίνηση, ο καταρράκτης, ο πίδακας, ο ποταμός, η θάλασσα. Τόσο οι πρώτες ακίνητες αναφορές όσο και οι δεύτερες αναγνωρίζονται ως σταθερές αναφορές του ανδριώτικου τοπίου. Η Άνδρος όσο είναι θάλασσα και νεροσυρμή, άλλο τόσο είναι και στέρνα, τέλμα και ανομβρία.
Το φυτικό βασίλειο ποτέ δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο στην ποίηση του Ανδρέα Εμπειρίκου. Δεν του λείπει ο φυτικός διάκοσμος για να κατασκευάσει έναν. Ο ποιητής της Άνδρου αναδεικνύεται βαθύς γνώστης των φυτών, που πολλά από αυτά απαντούν στην ανδριώτικη γη. Συγκεκριμένα, υπάρχουν 24 λέξεις που αφορούν σε είδη φυτών, όπως βοτάνι και θυμάρι, λεβάντα, ρίγανη και αθάνατοι, κισσοί και περιπλοκάδες, ροδοδάφνες και πολυτρίχια, 15 λέξεις που αφορούν σε είδη λουλουδιών, όπως ανεμώνες, γαρυφαλλιές, ιβίσκοι, κρίνοι, μαργαρίτες και παπαρούνες, ρόδα και υάκινθοι, 26 λέξεις που αφορούν σε δέντρα, όπως μηλιά, συκιά, μουριά, αμπέλι, λεμονιά, πλατάνια, γαζίες και λεύκες, μυγδαλιές και ελιές, δάφνες και φιστικιές. Χωριστά αναφέρουμε τις 31 λέξεις που αφορούν σε καρπούς δέντρων, όπως σταφύλι, πορτοκάλι, κούμαρα, λωτοί, κυδώνια, ρόδια, ρετσίνι και καρύδι. Σε αυτόν τον αριθμό αν προσθέσουμε και τις σχετικές με το φυτικό βασίλειο λέξεις, όπως φύσις, φυτό, εσοδεία, δέντρο, χλωρασιά, χώμα, ρίζα, κορμός, σπόρος, βολβός, οπός, ανθός, κάλυκας, βλαστός, έλασμα, φύλλωμα, μίσχος, κλωνός, σπαρτό, κλαδεύω, οργώνω, δρέπω, θερίζω, μαραίνομαι, καρποφορώ, ριζώνω, πλατανοφόρος, εσπεριδοειδής, κισσοστεφής, και άλλες πολλές, αν συνυπολογιστεί και η συχνότητα όλων αυτών των λέξεων, διαπιστώνεται από την απαρίθμηση τους και μόνο, ότι όλη αυτή η παρουσία ούτε τυχαία υπήρξε ούτε και αποκομμένη από τον αγαπημένο του τόπο. Όλο αυτό το τοπίο αναγεννιέται στην ποίηση του Ανδρέα Εμπειρίκου και προσλαμβάνει νέες σημασίες, χωρίς ποτέ όμως να χάνει την αρχική του υπόσταση: ήταν και παραμένει Άνδρος.
Γνωρίζοντας κανείς σε βάθος τον τόπο της Άνδρου, μπορεί να αναζητήσει υποθετικά κάποια βασικά χαρακτηριστικά του μέσα στον Πίνακα Λέξεων των ποιημάτων του Ανδρέα Εμπειρίκου. Το αξιόλογο στη συγκεκριμένη μέθοδο είναι ότι αναζητώντας λέξεις- κλειδιά για την Άνδρο οδηγείται, όπως είναι αναμενόμενο, στα ποιήματα του Εμπειρίκου, που αφορούν άμεσα στην Άνδρο, αλλά και σε άλλα, όπου διαπιστώνεται ότι η αγαπημένη νήσος υπάρχει πίσω από τον ευρύ τόπο, ως το μόνιμο σκηνικό της ποίησης του. Για παράδειγμα, αναζητώντας την υποτιθέμενη παρουσία της λέξης σχιστόλιθος, του πετρώματος που υπάρχει σε αφθονία στην Άνδρο κατευθυνόμαστε τόσο στο ποίημα Άνδρος-Υδρούσα, που ξεκάθαρα μας οδηγεί στην Άνδρο, όσο και στον Πλόκαμο της Αλταμίρας της Ενδοχώρας, που επίσης μας οδηγεί στη νήσο, όχι ενδεχομένως με τόση ευκολία.
Διαπιστώνεται κάτι με αυτήν την αναζήτηση, μια θέση του Γιώργη Γιατρομανωλάκη, ότι η συλλογή Αι γενεαί πάσαι θυμίζει θεματικά την Ενδοχώρα και ότι κάποια ποιήματα εφάπτονται χρονικά. Αυτό πιθανότατα συμβαίνει και εδώ στην περίπτωση των σχιστόλιθων, το γεωλογικό τοπίο της Άνδρου ορίζει θεματικά και τα δύο ποιήματα. Είναι όμως μια θέση που επιβεβαιώνεται και στη συνέχεια, καθώς λέξεις σχετικές με τη νήσο συναντώνται κυρίως στις δύο αυτές συλλογές και μάλιστα παράλληλα.
Λέξεις λοιπόν που ορίζουν τη νήσο Άνδρο ανιχνεύτηκαν στον Πίνακα Λέξεων και ανευρέθηκαν. Στο Άνδρος-Υδρούσα, στο ποίημα που είναι, ούτως ή άλλως, άμεση αναφορά στο νησί, όλη η Άνδρος με ό,τι την αποτελεί και τη χαρακτηρίζει, παρελαύνει ως ύμνος από τον ποιητή στην αγαπημένη του νήσο, ίσως και ως προσπάθεια να αγκιστρωθεί σε αυτόν τον αγαπημένο τόπο, αλλά και σε κείνο τον αγαπημένο χρόνο, ως μόνιμος νοσταλγός και των δύο. Η θάλασσα, οι νεροσυρμές και οι ανδριώτικες αιμασιές, τα πέτρινα δηλ. τοιχία που συγκρατούν τα χώματα στα επικλινή εδάφη, είναι από τις πιο χαρακτηριστικές αναφορές:
Η θάλασσα σουρώνει απ΄ τον αέρα
Τα νέφη τώρα ξεσχίζονται σαν τους χασέδες
Και από τις αιμασιές κατηφορίζαν οι νεροσυρμοί και
διαλαλούσαν
Το διαυγές νερό μέσα στ΄ αυλάκια
Στις σκεπασμένες με πολυτρίχια πέτρες
Στις νεαρές κοντά και στους νεάνδρους
Καθώς περίμεναν ιμερικοί και μαγεμένοι
Τους γερανούς με τους χρησμούς στα ράμφη.
Στο ίδιο ποίημα προβάλλουν οι περιστεριώνες του νησιού:
Τότε από την κορυφή του πιο ψηλού περιστεριώνα
Που έλαμπε στον λόφο σαν πέτρινη δαντέλλα […]
Οι λεμονιές, χαρακτηριστικό δέντρο της Άνδρου, δεν αναφέρονται μόνο στο Άνδρος-Υδρούσα:
Μία κόρη απ΄ τις πολλές ως κορυφαία νύμφη
Εύοσμη και πανέμορφη σαν άνθος λεμονιάς
Αλλά και στην Υψικάμινο, (Στέλνω):
Με λεμονιές που ανθούν για πάντοτε τον χρόνον;
Και στην Ενδοχώρα, (Το πλεονέκτημα μιας κόρης είναι η χαρά του ανδρός της):
Και το ξημέρωμα στο κέντρον του νησιού
Θυμίζει τους ανέμους που σηκώνουν
Τους πέπλους μιας νύφης σε χώρα τροπική
[…]
Τέλος λύνει την κόμη της η νύφη
Κ΄ οι λεμονιές μεθούν τ΄ αηδόνια
Ποιος μπορεί να πει ότι το ξημέρωμα στο κέντρο του νησιού με τις λεμονιές δεν είναι η νήσος Άνδρος;
Και τα αμπέλια της Άνδρου προβάλλουν, πάλι στο Άνδρος-Υδρούσα:
[…] άκουσα τα φτερουγίσματα των κοριτσιών
Επάνω από τ΄ αμπέλια και τους φράχτες.
Η καλλιέργεια που έφερνε πλούτο στην Άνδρο ήταν των φύλλων της μουριάς για την παραγωγή του μεταξιού. Η μουριά αναφέρεται στα ποιήματα του Εμπειρίκου, μεταφέροντας μας και πάλι σε ανδριώτικο τοπίο, στο ποίημα Άνδρος-Υδρούσα:
Καθήμενη σε μια σκιά του κήπου
Κάτω απ΄ τα φύλλα της μουριάς […]
Οι ελιές πανταχού παρούσες στη νήσο και η καλλιέργεια τους ήταν από τις σημαντικότερες στο παρελθόν. Στο ποίημα Μερικές περιπτώσεις της συλλογής Αι γενεαί πάσαι, ο Εμπειρίκος αναφέρει τον καρπό της και συνθέτει μέσω αυτής της παρουσίας ξεκάθαρα τον τόπο της Άνδρου, τον ουρανό, τη θάλασσα , τις στεριές, το λάδι:
Υπάρχουν μόνον έρωτες χωρίς επίθετα
Όπως υπάρχει ο ουρανός η θάλασσα οι στεριές το λάδι
Το λάδι της ελιάς και το λάδι της μηχανής
Αλλά και οι ελαιώνες του νησιού μαζί με το κατεξοχήν πέτρωμα του νησιού, το σχιστόλιθο, προβάλλουν πάλι στην Ενδοχώρα στον Πλόκαμο της Αλταμίρας:
Στην βουνοκορφή δεσπόζουν τροχαλίαι. Στην πε-
διάδα περιστρέφονται ελαιοτριβεία και η διαρκής πα-
ραγωγή των λατομείων, συγκρίνεται μ΄ εκβραχισμούς
των σχιστολίθων. Μες΄ στο λιοπύρι περιΐπτανται κο-
ρυδαλλοί και όσοι κοιτούν τον χάλυβα να λυώνη, μοια-
ζουν με ιππείς που ξαφνικά πεζεύουν μπρος σε βρύση.
Ο σχιστόλιθος αναφέρεται μια ακόμη φορά στο Άνδρος-Υδρούσα:
Και ακόμη εψήλωνε ογκούμενη η Κουβάρα
Σαν πυραμίς χτισμένη από σχιστόλιθο […]
Αναζητώντας την υποτιθέμενη παρουσία των ανεμόμυλων οδηγούμαστε ξανά σε ανδριώτικο τοπίο, στο ποίημα Άνδρος ή η άφιξις:
Απέναντι μου ο αιγιαλός
Πίσω μου οι ώρες και τα σπίτια
Ο δρόμος άσπρη κιμωλία
Οι ανεμόμυλοι τα μπράτσα των τεντώνουν
Η κάθετη ώρα είναι μεσημβρία.
Συνεχίζοντας την αναζήτηση των σχετικών με τη νήσο λέξεων, οδηγούμαστε ξανά στην Ενδοχώρα στο ποίημα Ο ψίθυρος του τηλεβόα, όπου έχουμε την παρουσία μιας κοραλένιας χερσονήσου, που παραπέμπει στη χερσόνησο της Χώρας:
Το υπερωκεάνειον αυτό έχει τριάντα βάρκες
Είναι γιομάτες από πληθυσμούς μιας κοραλένιας χερσο-
νήσου […]
Εκτός από τον φάρο της Φάσας στο ποίημα Πολλές φορές την νύκτα της Οκτάνα, αναφέρεται και ο φάρος του Γαυρείου στο ομώνυμο ποίημα:
Ω Γαύρειον που με θωρείς
Σαν αδελφό από τον ίδιο πατέρα
[…]
Οι νύμφες που κοιτώ και κυνηγώ
Από τους βράχους πέφτουνε και αγάλλονται στις δίνες
Που κάτω από το φάρο σου χαίνουν και ρουφούν […]
Πάλι στη συλλογή Αι Γενεαί Πάσαι, στο ποίημα Θερινά γυμνάσια συναντάμε τοπίο γνώριμο, τόσο που να μας οδηγεί, ενδεχομένως, στο φάρο Τουρλίτη της Χώρας:
Η σαύρα που δεν σύρθηκε ματαίως
Στα κράσπεδα του αιγιαλού
Με τον παλιό τον φάρο στην κορφή
Που στέκει και κοιτάζει
Τ΄ άστρα της δύσεως και τους ερωτευμένους […]
Στο ποίημα Κράμα ενιαυτών της Ενδοχώρας συναντάμε δεξαμενές, αλλά και το πατητήρι, σε χαρακτηριστικό ανδριώτικο τόπο:
Οι μώλωπες της γης προσμένουν την βροχή
Ένα κορίτσι διασχίζει την αυλή
Τ΄ αφηνιασμένα αλόγατα τα συγκρατούν τα χαλινάρια τους
Κατάντικρυ στον σταύλο ετοιμάζουν το νέο πατητήρι
[…]
Μα η βροχή θα πέσει
[…]
Οι δεξαμενές την περιμένουν
Μια κατσίκα βόσκει ακόμα εμπρός στην πόρτα
Μια γυναίκα περιεπλάκη σ΄ ένα βάτο και δεν μπορεί να
βγη […]
Στο Άνδρος-Υδρούσα συναντάμε το βορδωνάρι, που αποτελεί δομικό στοιχείο του ανδριώτικου σπιτιού:
«Είμεθα νέανδροι και κτίζουμε με σπίθες
Είμεθα νέανδροι και σπέρνουμε με σπέρμα
Φυτεύουμε με αστραπές γκρεμίζουμε με βορδωνάρια […]»
Στο ποίημα Το φράγμα της Ενδοχώρας συναντάμε μια μορφή που θυμίζει τη γερόντισσα του Πάνω Κάστρου στο Κόρθι και την παραλία, που είναι γνωστή ως Της γριάς το πήδημα:
Στην αμμουδιά στέκει ακόμη μια γρηά και παρατηρεί τα
γηρατειά της θάλασσας
Το πρόσωπο της το σουρώνει ο άνεμος
Και τάσπρα της μαλλιά περιτυλίγονται γύρω από τα
ξάρτια του καραβιού […]

Το ποίημα Ριπή είναι αποκαλυπτικό για την προϊστορία του νησιού αλλά και των Κυκλάδων. Ο ποιητής μας οδηγεί στο μακρινό παρελθόν της νήσου, προτού αυτή αναβρύσει μαζί με τις κοραλένιες συμπληγάδες των υπόλοιπων νησιών, προτού αυτή ξεπηδήσει ως μικρή παιδίσκη, καθώς το ύδωρ από την πηγή:
Σαράντα χρόνια και σαράντα πέντε μέρες
Πριν ανοιχθούν οι κάμποι και οργωθούν
Πριν αναβρύσουν εκ βαθέων οι σποράδες
Κ΄ οι κοραλένιες συμπληγάδες των νησιών
Πριν γίνει μάτι η συσπείρωσις του σκότους
Κι΄ αλλάξουν λέπια τα θαλάσσια ζωντανά
Βγήκες ορθή σχεδόν γυμνή κι΄ απροκαλύπτως
Εντός αφάνταστης στιγμής που μας γελούσε
Μικρή παιδίσκη καθώς ύδωρ μιας πηγής.
Στο ποίημα Στροφές Στροφάλων τόσο τα ψηλά καμπαναριά όσο και οι χαρακτηριστικοί πύργοι της Άνδρου συμπορεύονται μέσα στη νήσο και συνθέτουν μια ακόμη εικόνα της, μια κατεξοχήν μεσημβρινή στιγμή της:
Ω υπερωκεάνειον τραγουδάς και πλέχεις
Ανθούνε πάντα στην καρδιά μας οι μηλιές
Με τους γλυκείς χυμούς και την σκιά
Εις την οποίαν έρχονται το μεσημέρι τα κορίτσια
Για να γευθούν τον έρωτα μαζύ μας
Και για να δούν κατόπι τα λιμάνια
Με τα ψηλά καμπαναριά και με τους πύργους.
Πέρα από τον οποιοδήποτε συμβολισμό που έχει η πέρδικα, είναι και πτηνό που απαντά στην Άνδρο. Έτσι, κάθε άλλο παρά τυχαία είναι η παρουσία της στο ποίημα Άνδρος-Υδρούσα:
Όταν μες΄ στις αυλές ανθούν οι κρίνοι
Και οι πέρδικες βλέπουν από μακριά να πλησιάζει
Ορθόπλωρο το βαθυκάρενο μελτέμι […]
Το χωριό Μαίνητες στις πλαγιές του όρους Πέταλο προβάλλει στο ποίημα Νεφέλη (Αι γενεαί πάσαι), ποίημα μανικό, όπως μανικός ήταν και ο τόπος του συγκεκριμένου οικισμού. Σύμφωνα με την παράδοση, στις Μαίνητες τελούνταν μεγάλες διονυσιακές γιορτές και έτσι, το όνομα του χωριού έλκει την καταγωγή του από τις μαινάδες, τις νύμφες του θεού Διόνυσου:
Η νεαρά κοσμόπολις και οι λεγεώνες της
Μετατοπίζουν την πληθυντική μας παρουσία
Και ταυτοχρόνως καταφθάνουν οι παρόμοιοι
Με δημογέροντες κιθαρωδοί και τα κορίτσια των
Σε τόπον συγκεντρώσεως νεανίδων
Με εξαίσιες χώρες ηβικές και στήθη
Και ιδού που τώρα ενώπιον όλων
Τις ρώγες όλων πιπιλίζουν
Οι ερασταί του πλήρους έρωτος
Οι ερασταί που καταφθάνουν
Υψιτενείς μεμουσωμένοι
Από τα βάθη του ιμέρου των
Και από τα δάση της ιεράς μανίας.

Οι νύμφες στις Μαίνητες προβάλλουν στο ποίημα Άνδρος-Υδρούσα, αφού πρώτα ο ποιητής μας περιγράψει τον τόπο στον οποίο βρισκόμαστε, στο χωριό Μαίνητες που λάμπει σαν πέτρινη δαντέλλα:
Τότε από την κορυφή του πιο ψηλού περιστεριώνα
Που έλαμπε στον λόφο σαν πέτρινη δαντέλλα
Βγήκε ντυμένη ελαφρά
Μία κόρη απ΄ τις πολλές ως κορυφαία νύμφη […]
Η νήσος Άνδρος για τον Εμπειρίκο είναι μια νήσος των Ροβινσώνων. Η νήσος των Ροβινσώνων για τον Εμπειρίκο είναι η νήσος Άνδρος. Αναφέρονται χαρακτηριστικοί στίχοι από το ομώνυμο ποίημα. Η Άνδρος αναγνωρίζεται παντού:
Η νήσος είναι κατάφυτη και καρπερή. Έχει πολλές καρύδες και οπώρες. Έχει πουλιά (πουλιά του Παραδείσου) έχει και ζώα. Όμως δεν έχει παρά έναν μονάχα κάτοικο –τον ναυαγό.
[…]
Απ΄ τις ακτές έως τις λόχμες, απ΄ τους αιγιαλούς ως τις πυκνές περιπλοκάδες, παντού ο χρόνος κάρφωσε τα όστρακα του
[…]
Μόνον τα βότσαλα της παραλίας, η άμμος η στιλπνή και πέρα η θάλασσα η πλατυτάτη εκτείνονται και θα εκτείνωνται γύρω από την νήσον, σαν αδυσώπητος, στυγνή αιωνιότης
[…]
Ο Ανδρέας Εμπειρίκος είτε ως Ροβινσώνας είτε ως καραβοκύρης είναι βαθιά και συγκινητικά αφοσιωμένος στην Άνδρο και στο σύμπαν που την ορίζει. Το ποίημα Μερικές περιπτώσεις είναι αποκαλυπτικό της ζωής που επέλεξε ο ποιητής να ζήσει, μέσα από την εικόνα του καραβοκύρη,
που αγάπησε την θάλασσα την ίδια
Έτσι όπως καθότανε στο φιλιστρίνι της καμπίνας του
Και κοίταζε την απεραντοσύνη των υγρών εκτάσεων

Κεραυνοβόλος ο έρωτας και αμέσως πετάχθηκε ο καραβοκύρης
Πρώτα στα καταστρώματα και ευθύς μετά στη γέφυρα
Με τα μαλλιά του ανάστατα
Με την καρδιά του να κτυπά σαν μέγα ξυπνητήρι
Με ομηρικούς αιγιαλούς
Με Αχαιών στρατούς και στόλους στην ψυχή του
Τα πάντα προσφέροντας στη θάλασσα
Αλλάζοντας γι΄ αυτήν τελείως την ζωή του […]

Στο ποίημα Άνδρος της συλλογής Αι Γενεαί Πάσαι ο Ανδρέας Εμπειρίκος, ο εξ Άνδρου ποιητής και μόνιμος νοσταλγός της νήσου, ο μοναχικός περιπατητής αλλά και ο συλλέκτης των πιο κρυφών και μοναδικών στιγμών της, είτε με την φωτογραφική κάμερα είτε με την πένα, αναφωνεί με τρόπο μοναδικό και με αγάπη βαθιά, που αναδεικνύει, και μόνο με τους παρακάτω στίχους, τη θέση που κράτησε για την Άνδρο στην ψυχή του:
Έρχομαι.
Οι αισθήσεις μου σπαργώσαι ώσεις
Καμιά κλεψύδρα δεν μπορεί
Στη νήσον αυτή να εξαντλήση
Την άμμο της πιο μικρής ακόμη ακρογιαλιάς
Κανένα μέτρο να μετρήση
Το διάφανο μπλάβο βάθος
Που έχουν εδώ τα κρεμαστά νερά,
Κανέν΄άλλο νησί δεν ημπορεί να δώση
Για την ψυχή και τις αισθήσεις
Στον κόσμο τούτο βιος
Πιο ζείδωρο και πλούσιο.


Κόρθι, 18-5-1955






Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου